# Zaburzenia osobowości – skuteczne leczenie i terapia

*Canonical URL: https://nowewidoki.com/zaburzenia-osobowosci-skuteczne-leczenie-i-terapia/*

- **SEO Title:** Zaburzenia osobowości - skuteczne leczenie i terapia
- **SEO Description:** Dowiedz się, skąd się biorą zaburzenia osobowości? Jak można je zdiagnozować? Jakie są efektywne metody leczenia zaburzeń osobowości?

![zaburzenie osobowości kobiety](https://nowewidoki.com/wp-content/uploads/2023/07/pexels-enric-cruz-lopez-6642541_easy-resize.com_.jpg)

**Osobowość** człowieka to stały repertuar jego cech i zachowań, utrzymujący się przez całe życie. Osobowość może się delikatnie zmieniać np. w odpowiedzi na pojawiające się nowe role społeczne, ale jej podstawa, wykształcona w procesie dojrzewania zostaje taka sama. Pojawiają się w okresie dzieciństwa i dojrzewania nieodpowiednich warunków do rozwoju, zdrowych relacji z opiekunami lub pojawiają się jakieś traumatyczne wydarzenia, to mogą pojawić się **zaburzenia osobowości**. Zaburzenia te sprawiają, że kobieta nimi dotknięta nie funkcjonuje prawidłowo w społeczeństwie, często będąc destrukcyjną dla siebie, jak i dla otoczenia. **Skąd się biorą zaburzenia osobowości**? **Jak można je zdiagnozować? Jakie są efektywne metody leczenia zaburzeń osobowości?**

## **Zaburzenia osobowości – co to jest?**

**![zaburzenia osobowości typu borderline](https://nowewidoki.com/wp-content/uploads/2023/08/simran-sood-ql0t5zngfvq-unsplash_easy-resize.com_-400x533.jpg)Zaburzenia osobowości** dotyczą dysfunkcyjnych cech charakterologicznych danej osoby –  jej sposobu tworzenia relacji z innymi, wzorców postępowania i ogólnego funkcjonowania w społeczeństwie. **Zaburzenia osobowości łączą się również ze sposobem postrzegania siebie oraz innych. Utrudniają życie szkolne, rodzinne, zawodowe i wiążą się z odczuwanym przez pacjenta cierpieniem związanych z tymi obszarami życia**. Często ze względu na niezdrowe wzorce zachowań, osoba z zaburzeniami osobowości nie jest w stanie edukować się i rozwijać na żadnej płaszczyźnie życia.

Nie ma jednego modelu zachowania osoby z zaburzeniami osobowości. **W zależności od rodzaju zaburzenia występującego u danej osoby, problemy z poszczególnymi obszarami życia mogą występować w różnym nasileniu**. W przeciwieństwie do osób zdrowych, osoba z zaburzeniami osobowości nie wykazuje elastyczności zachowania w różnych sytuacjach społecznych, a jej ograniczony, sztywny repertuar zachowań, inny od standardowo przyjętego w danej kulturze, sprawia, że taka osoba jest niejednokrotnie postrzegana przez innych jako wroga i obca.

To, co odróżnia zaburzenia osobowości od innych problemów natury psychicznej, to **ich stały charakter**. **Zaburzenia osobowości** nie występują w formie pojedynczych kryzysów, mających swój początek i koniec, ale są częścią osoby, która się z nimi zmaga. O zaburzeniach osobowości często można usłyszeć, że były **„**od zawsze**”**, ponieważ kształtują się w dzieciństwie lub okresie dojrzewania. Ze względu na ich stały charakter, [zaburzenia osobowości](https://nowewidoki.com/terapia-poznawczo-behawioralna-w-leczeniu-zaburzen-obsesyjno-kompulsyjnych/) nie są łatwe w diagnozie i leczeniu, jednak przy odpowiednio prowadzonej terapii np. **terapii schematów**, można niesprzyjające wzorce zachowań zastąpić zdrowymi odpowiednikami i dzięki temu podnieść jakość życia pacjentki.

## **Przyczyny zaburzeń osobowości**

![przyczyny zaburzeń osobowości](https://nowewidoki.com/wp-content/uploads/2023/08/annie-spratt-fyaluxqlzj8-unsplash_easy-resize.com_-400x300.jpg)Przyczyny powstawania zaburzeń osobowości dzielą się na **czynniki genetyczne i psychospołeczne**. Pojawiają się w późnym dzieciństwie, na etapie dojrzewania lub we wczesnej młodości, ale badacze upatrują ich przyczyn w procesie socjalizacji w dzieciństwie.

Do wystąpienia zaburzeń osobowości mogą się przyczynić:

- niezdrowe relacje rodzinne
- zaniedbanie lub odrzucenie przez opiekunów
- brak poczucia bezpieczeństwa
- brak przyswajania norm społecznych i zasad funkcjonowania w różnych rolach społecznych

Na wystąpienie zaburzeń osobowości może mieć wpływ również wychowanie szkolne. Czynnikiem, który w niewielkim stopniu również odpowiada za wystąpienie zaburzeń społecznych, jest temperament jednostki.

Warto pamiętać, że nie u każdego, u kogo zajdą wyżej wymienione, niekorzystne procesy socjalizacji, występują zaburzenia osobowości. Każda taka osoba w procesie dojrzewania może przejawiać również konstruktywne sposoby radzenia sobie z napotkanymi w życiu trudnościami, dlatego **diagnoza zaburzeń osobowości pojawia się zwykle dopiero w dorosłości**.

## **Rozpoznanie zaburzeń osobowości– objawy **

![rozpoznanie zaburzeń osobowości u mężczyzny](https://nowewidoki.com/wp-content/uploads/2023/08/pexels-cottonbro-studio-6756349_easy-resize.com_-400x267.jpg)Nie ma jednego zbioru objawów charakterystycznych dla zaburzeń osobowości, nie występują konkretne symptomy zaburzeń osobowości. Zaburzenia te dzielą się na kilka rodzajów, z których każdy diagnozuje się na podstawie innych wytycznych. Warto wiedzieć, że u jednej osoby może występować kilka rodzajów zaburzeń osobowości na raz. Poniżej opisujemy skrótowo każdy typ zaburzeń osobowości wraz z krótkim wskazaniem najważniejszych objawów. Pamiętaj jednak, że rozpoznanie zaburzeń osobowości nie można wykonać samodzielnie, ponieważ tylko specjalista może postawić diagnozę w oparciu o szczegółowe badanie pacjenta.

## **Zaburzenia osobowości typu jakiego? Osobowość borderline, osobowość zależna**

Zaburzenia osobowości zostały podzielone na 10 typów i szczegółowo opisane w klasyfikacji ICD-10 tworzonej przez Światową Organizację Zdrowia. Klasyfikacja ta służy do diagnozowania wszystkich chorób. Istnieje również klasyfikacja DSM-5, która skupia się tylko na diagnozowaniu problemów psychicznych.

## **Rodzaje zaburzeń osobowości według klasyfikacji ICD-10**

- **Osobowość paranoiczna** –  podejrzliwość, wiara w teorie spiskowe, nadwrażliwość na własnym punkcie, nieufność. Osoba z tym zaburzeniem osobowości ma pewność, że inni chcą ją wykorzystać i jej zaszkodzić.
- **Osobowość schizoidalna**–** ** samotnicy, nieumiejący nawiązywać relacji społecznych, postrzegani jako osoby chłodne i wycofane. Często relacje są dla tych osób obojętne, nie wykazują również zainteresowania kontaktami seksualnymi z innymi osobami, nie są wrażliwe na krytykę ani pochwały ze strony innych.
- **Osobowość antyspołeczna (dyssocjalna)**–** ** brak lęku i nauki wynikającej z doświadczanych kar. W przypadku osobowości dyssocjalnej występuje lekceważenie norm społecznych oraz uczucia innych. Osoby o tym zaburzeniu, nie odczuwają wstydu, nie mają poczucia winy, nie biorą odpowiedzialności za własne zachowanie. Mogą towarzyszyć im działania destrukcyjne i agresywne.
- **Osobowość chwiejna emocjonalnie.** W podtypie **impulsywnym** głównymi cechami są: niestabilność emocjonalna, wybuchowość, brak kontroli własnego zachowania wraz z wrogim nastawieniem wobec innych. W podtypie **granicznym (typu borderline lub osobowości z pogranicza)** m.in.: niespójność własnej tożsamości, niestabilne relacje z innymi, unikanie odrzucenia za wszelką cenę, częste, [**zazdrość**](https://nowewidoki.com/chorobliwa-zazdrosc-zazdrosc-w-zwiazku-jak-sobie-radzic/)i intensywne zmiany nastrojów.
- **Osobowość histroniczna**–** ** teatralność gestów i mowy, stałe poszukiwanie uwagi i potrzeba bycia w jej centrum, tworzenie płytkich relacji, nadmierne skupianie się na wyglądzie. Osoby mające ten rodzaj zaburzenia osobowości często prowokują skrajnymi opiniami lub niestosowną seksualnością, aby znaleźć się w centrum zainteresowania.
- **Osobowość unikająca (lękowa)**–  objawia się niechęcią do wchodzenia w bliskie relacje z innymi ludźmi. Osoby o tym typie zaburzenia są nadwrażliwe na swoim punkcie, źle znoszą krytykę i odrzucenie. Żyją w stałym napięciu, skupiają się na zapewnieniu sobie bezpieczeństwa, czują się nieatrakcyjne na każdej płaszczyźnie życia.
- **Osobowość zależna**–  charakteryzuje się nadmierną uległością oraz biernością. Osoba taka chętnie oddaje odpowiedzialność za swoje życie innym, unika ryzyka i odrzucenia, za to za wszelką cenę utrzymuje relacje społeczne, nawet kosztem swoich potrzeb.
- **Osobowość obsesyjno-kompulsywna**–  nadmierne przywiązanie do zasad, perfekcjonizm w każdej dziedzinie życia, nieumiejętność wyrażania emocji, często skąpstwo. Osoby takie nie potrafią przeżywać spontanicznej radości, nie są też w stanie elastycznie przystosowywać się do zmian.

## **Zaburzenia osobowości według klasyfikacji DSM-5**

![klasyfikacja zaburzeń według DSM-5](https://nowewidoki.com/wp-content/uploads/2023/06/ernest-brillo-xb7fil-eznq-unsplash_easy-resize.com_-400x247.jpg)DSM, czyli Skrócony wyraz od „**Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych**„, to system klasyfikacji i diagnozowania różnych rodzajów zaburzeń psychicznych. DSM jest rozwijany przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne i służy jako ważne narzędzie dla profesjonalistów zdrowia psychicznego do diagnozowania i leczenia pacjentów.

Podstawowe kategorie klasyfikacyjne (grupy zaburzeń osobowości) w DSM-5 to:

1. **Zaburzenia neurokognitywne**, zawiera zaburzenia takie jak **choroba Alzheimera** i inne związane z upośledzeniem funkcji poznawczych.
2. **Zaburzenia psychotyczne**, obejmuje s**chizofrenię**, zaburzenia schizoafektywne, zaburzenia psychotyczne związane z substancjami i inne.
3. Zaburzenia nastroju, zawiera depresję, [**zaburzenia dwubiegunowe CHAD**](https://nowewidoki.com/choroba-dwubiegunowa-chad-objaw-leczenie/), zaburzenia nastroju związane z substancjami i inne.
4. Zaburzenia lękowe, obejmuje takie zaburzenia jak zaburzenie lękowe uogólnione, fobie społeczne, [**zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne**](https://nowewidoki.com/zaburzenie-obsesyjno-kompulsyjne-ocd-objawy-leczenie/)i wiele innych.
5. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne i pokrewne, skupia się na zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych, takich jak **zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne**, zaburzenia ciała ruchowego i inne.
6. Zaburzenia somatyzacyjne i związane z objawami somatycznymi, dotyczy zaburzeń, w których objawy somatyczne odgrywają dużą rolę, takich jak zaburzenie somatyzacyjne i **hipochondria**.
7. Zaburzenia spowodowane używaniem substancji, obejmuje uzależnienie od substancji psychoaktywnych oraz inne problemy związane z używaniem substancji.
8. Zaburzenia odżywiania i pokrewne, dotyczy zaburzeń takich jak anoreksja, bulimia, **[zaburzenia kompulsywnego objadania](https://nowewidoki.com/kompulsywne-objadanie-najwazniejsze-informacje-i-leczenie/)**i inne.
9. Zaburzenia snu i związane z nadużywaniem substancji, skupia się na problemach ze snem, takich jak [**bezsenność**](https://nowewidoki.com/bezsennosc-insomnia-problemy-ze-snem-objawy-leczenie/), zaburzenia snu związane z substancjami i inne.
10. Zaburzenia seksualne, obejmuje zaburzenia takie jak **zaburzenia erekcji**, zaburzenia pożądania seksualnego, **zaburzenia orgazmu** i wiele innych.
11. Zaburzenia dysocjacyjne, dotyczy zaburzeń związanych z rozszczepieniem funkcji poznawczych, takich jak **amnezja dysocjacyjna**, **zaburzenia tożsamości** dysocjacyjnej i inne.

W wyżej wymienionej klasyfikacji występują również zaburzenia bliżej nieokreślone oraz mieszane zaburzenia osobowości. Natomiast **w klasyfikacji DSM-5 zaburzenia osobowości dzieli się na 3 grupy:**

- **Grupa A **–  ekscentryczność i brak relacji. Do tej grupy zaliczono osobowość **paranoiczną i schizoidalną**.
- **Grupa B**–  zaburzenia opierające się na intensywnych i burzliwych emocjach. Tutaj wymieniamy osobowość **antyspołeczną, histroniczną, narcystyczną i zaburzenie z pogranicza.**
- **Grupa C**–  kategoria oparta na braku relacji, lęku i unikaniu stresu. Do tej grupy należą **osobowość zależna, osobowości typu unikającego i obsesyjno-kompulsywna.**

## **Najnowsza klasyfikacja ICD-11**

Głównym zamierzeniem **ICD-11 jest usystematyzowanie obszernego zestawienia zaburzeń psychicznych, jednocześnie ułatwiając proces diagnozowania.** ICD-11 opuszcza klasyfikację opartą na 10 typach, w przypadku zaburzeń osobowości. Kluczową zmianą w nowym systemie klasyfikacyjnym jest przede wszystkim skupienie procesu diagnostycznego na **identyfikacji obecności danego zaburzenia oraz stopnia jego nasilenia**. Według nowych kryteriów, w celu postawienia diagnozy, upośledzony wzorzec zachowań, współwystępujący z trudnościami w funkcjonowaniu osobistym, zawodowym i społecznym, powinien występować przez co najmniej **2 lata**.

Najnowsza klasyfikacja ICD – 11 zmienia sposób myślenia o zaburzeniach osobowości, ocenie poddaje się stopień ciężkości nasilenia – **od łagodnego do ciężkiego**.

| **Łagodne zaburzenia osobowości** | **Umiarkowane zaburzenia osobowości** | **Ciężkie zaburzenia osobowości** |
| --- | --- | --- |
| Utrudniona tylko część obszarów funkcjonowania osobowości np. problemy z samokierowaniem przy braku problemów ze spójnością ja i stabilnością. | Zaburzenie wpływa na część obszarów funkcjonowania osobowości np. tożsamości, poczucia własnej wartości. | Występują poważne zaburzenia w funkcjonowaniu „ja”, brak poczucia kim się jest, wysoka chwiejność lub sztywność. Często pogarda do siebie. |
| Występują problemy w niektórych relacjach społecznych i /lub rolach zawodowych. | W większości relacji międzyludzkich występują wyraźne problemy. | Problemy w funkcjonowaniu interpersonalnym poważnie wpływają na praktycznie wszystkie relacje. |
| Zwykle nie wiąże się z istotną szkodą dla siebie lub innych. | Czasami wiąże się ze szkodą dla siebie lub innych. | Często wiąże się z krzywdzeniem siebie lub innych. |
| Specyficzne objawy zaburzeń osobowości mają na ogół łagodne nasilenie | Specyficzne objawy zaburzeń osobowości mają na ogół umiarkowane nasilenie. | Specyficzne objawy zaburzeń osobowości są poważne  dotyczą większości, jeśli nie wszystkich, obszarów funkcjonowania osobowości. |

## **Kto diagnozuje zaburzenia osobowości?**

**![diagnoza zaburzeń osobowości](https://nowewidoki.com/wp-content/uploads/2023/04/pexels-shvets-production-7176026_easy-resize.com_-nowe-widoki-400x267.jpg)Zaburzenia osobowości są zazwyczaj diagnozowane przez wykwalifikowanych specjalistów z dziedziny psychiatrii, psychologii klinicznej lub psychoterapii**. Diagnozę zaburzenia osobowości stawia psycholog, psychoterapeuta lub lekarz psychiatra, często we współpracy z psychologiem, w oparciu o szczegółowy wywiad lekarski. Na wstępie należy wykluczyć inne choroby i zaburzenia, w tym choroby somatyczne np. uszkodzenia mózgu mogące dawać podobne objawy psychiczne. Niekiedy do zdiagnozowania chorego przeprowadza się również wywiad z jego bliskimi. Pomocniczo przy stawianiu diagnozy wykorzystuje się również wywiady diagnostyczne testy psychologiczne

### **MMPI narzędzie diagnostyczne do diagnozy zaburzeń osobowości**

**MMPI** to skrót od „**Minnesota Multiphasic Personality Inventory**„. Jest to jeden z najbardziej popularnych i szeroko stosowanych testów psychologicznych, który służy do oceny osobowości oraz identyfikacji różnych aspektów psychopatologii u pacjentów. MMPI jest narzędziem diagnostycznym, które ocenia szereg różnych aspektów osobowości, takich jak: **cechy emocjonalne, zachowania społeczne, poziom lęku, poziom depresji, obsesyjność, hipochondria**i wiele innych.

## **Leczenie zaburzeń osobowości. W jaki sposób można leczyć zaburzenia osobowości?**

![leczenie zaburzeń osobowości](https://nowewidoki.com/wp-content/uploads/2023/08/taylor-deas-melesh-8ux1dq5ubbu-unsplash_easy-resize.com_-400x267.jpg)Sposób leczenia zaburzeń osobowości jest dostosowywany do konkretnego pacjenta i nasilenia jego objawów. **Najczęściej wykorzystywaną metodą leczenia jest psychoterapia** w odpowiednio dobranym do pacjenta nurcie. W przypadku nasilonych objawów np. lękowych, lekarz może czasowo wdrożyć również leczenie farmakologiczne, jednak główną osią pracy nad problemem jest psychoterapia. Farmakoterapia jednak nie wystarcza w [leczeniu zaburzeń osobowości](https://nowewidoki.com/osobowosc-depresyjna-klasyfikacja-diagnostyczna-terapia/), **nie istnieją leki leczące zaburzenia osobowości**, dające długotrwałe efekty po zaprzestaniu ich brania.

Celem pracy z zaburzeniami osobowości jest wdrożenie zdrowych i wspierających wzorców zachowań oraz nauka panowania nad swoimi reakcjami, a tym samym zwiększenie stabilności emocjonalnej. W niektórych przypadkach w zaburzeniach osobowości zaleca się również trening umiejętności społecznych i inne formy terapii grupowej.

Leczenie zaburzeń osobowości nie jest łatwe, ale jest możliwe przy wykształceniu odpowiedniej relacji terapeutycznej i zaangażowaniu pacjenta. Często pacjenci nie zgłaszają się do specjalisty z problemem zaburzeń osobowości, ale dopiero wtedy, gdy pojawi się wyraźny kryzys psychiczny np. pod postacią depresji, dlatego leczenie może obejmować kilka schorzeń na raz i tym samym jego okres może się wydłużyć. Często w takim przypadku rozpoczęcie psychoterapii jest możliwe dopiero po ustabilizowaniu objawów pacjenta lekami.

## **Leczenie zaburzeń osobowości w terapii poznawczo-behewioralnej (CTB)**

**[Terapia poznawczo-behawioralna](https://nowewidoki.com/terapia-poznawczo-behawioralna/) (CBT) jest podejściem terapeutycznym, które skupia się na zmianie myśli, przekonań i zachowań pacjenta w celu poprawy jego funkcjonowania emocjonalnego i psychologicznego**. Terapię należy dostosować do tego, **jakie są zaburzenia osobowości**, z którymi zmaga się pacjent i czy towarzyszą im jeszcze inne problemy natury psychicznej. Ten rodzaj terapii opiera się na aktywnym mierzeniu się z problemem i jasnej strukturze działania. Jest skoncentrowany na rozwiązaniu problemu pacjentki. Kładzie również nacisk na psychoedukację, dzięki czemu osoba z zaburzeniem dokładnie rozumie, gdzie leży problem i jak można go wyeliminować.

W trakcie terapii pacjent uczy się identyfikować negatywne przekonania a następnie zastępować je prawidłowymi, zdrowszymi formami. Kluczowe w tym rodzaju terapii są zadania domowe, czyli praca, jaką należy wykonać pomiędzy spotkaniami z terapeutą. Dzięki nim pacjent może skonfrontować informacje przyswojone w gabinecie z życiem codziennym oraz utrwalić pozytywne sposoby radzenia sobie z trudnościami.

## **Leczenie zaburzeń osobowości w terapii schematów ![kobieta na szczycie w leczeniu zaburzeń osobowości](https://nowewidoki.com/wp-content/uploads/2023/07/denys-nevozhai-z0nvqfroqwa-unsplash_easy-resize.com_-400x267.jpg)**

[**Terapia schematów**](https://nowewidoki.com/terapia-schematow-online/) to podejście terapeutyczne opracowane przez **Jeffrey’a Younga**, które koncentruje się na pracy z utrwalonymi schematami myślowymi i emocjonalnymi, które wpływają na funkcjonowanie pacjenta. **[Terapia schematów jest szczególnie skuteczna w leczeniu zaburzeń osobowości](https://nowewidoki.com/zaburzenia-osobowosci-nowe-podejscie-w-klasyfikacji-icd-11/), które często są związane z głęboko zakorzenionymi wzorcami myślowymi i emocjonalnymi.** Schematy to wzorce myśli, zachowań oraz odczuwanych emocji, których nauczyliśmy się w procesie socjalizacji. Schematy nie są niczym złym, o ile są to zdrowe schematy. W zaburzeniach osobowości dochodzi jednak do wykształcenia w sobie wielu nieadaptacyjnych schematów, które można uzdrowić, dzięki terapii schematów. Schematy są aktywowane przez stany emocjonalne i są niezależne od siebie nawzajem. W zależności od odczuwanych w danej sytuacji emocji, można **„**uruchomić**”** w sobie inny **tryb** w odpowiedzi na to samo wydarzenie.

Terapia schematów opiera się na założeniu, że pomimo tego, iż zaszła zmiana w reakcji na bodźce zewnętrzne – zmiana w zachowaniu terapeutyzowanej osoby, nie oznacza to, że zmiana nastała także w emocjach tej osoby. W związku z tym terapia schematów skupia się również na warstwie emocjonalnej zaburzonej osoby oraz na przyczynach powstania zaburzenia. Pomimo tego, że jest to dość nowa metoda psychoterapii, to jej źródło znajduje się w dobrze poznanej terapii poznawczo-behawioralnej oraz terapii Gestalt.

Terapia schematów pomoże zwłaszcza osobom z zaburzeniami osobowości typu narcystycznego, histrionicznego i osobowości typu borderline. Pozwoli zaspokoić emocjonalne potrzeby pacjentki, a tym samym przerwać ponowne odtwarzanie nieadaptacyjnych schematów. Istotnym czynnikiem ułatwiającym osiąganie celów w terapii schematów jest **relacja terapeutyczna**. Osoba sięgająca po [terapię schematów w zaburzeniach osobowości](https://nowewidoki.com/narcyzm-rodzaje-osobowosci-narcystycznej-i-skuteczna-terapia/), ma szansę nauczyć tworzyć zdrowe, głębokie i stabilne relacje z innymi, panować nad swoimi reakcjami i samodzielnie zaspokajać swoje potrzeby emocjonalne.

## **Możesz się uwolnić od zaburzeń osobowości**

Niełatwo jest walczyć z zaburzeniami osobowości, ale warto podjąć tę pracę i jak najszybciej uwolnić się od ich objawów. Decydując się na pracę nad sobą z terapeutą, masz pewność, że zostaniesz profesjonalnie przeprowadzona przez każdy, nawet najtrudniejszy etap psychoterapii i tym samym zwiększasz swoją szansę na zdrowe, szczęśliwe życie w przyszłości. Psychoterapia pozwoli Ci skutecznie rozstać się ze szkodliwymi sposobami działania wynikającymi z zaburzeń osobowości i wykształcić nowe, lepsze schematy postępowania. Pamiętaj, że w każdym wieku możesz z sukcesem zawalczyć o swoje dobro!

Bibliografia:

R. Davis, L. Escovar (2005)”Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie”

J.Morrison (2016) „DSM-5 bez tajemnic. Praktyczny przewodnik dla klinicystów”

[https://bmcpsychiatry.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12888-018-1908-3#Tab4](https://bmcpsychiatry.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12888-018-1908-3#Tab4)

[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0272735812001717](https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0272735812001717)

[https://icd.who.int/en/](https://icd.who.int/en/)

5/5 - (7)

---

*Generated: 2026-06-12 21:04 (UTC)*