Podstawowe potrzeby emocjonalne w terapii schematów

W terapii schematów zakłada się, że Twoje obecne trudności nie wzięły się „znikąd” ani z tego, że jesteś słaba/słaby czy „zepsuta/y”. Bardzo często są one zrozumiałą reakcją na ważne potrzeby emocjonalne, które w dzieciństwie nie były wystarczająco zaspokojone.

Kiedy takie potrzeby są powtarzalnie ignorowane, zawstydzane lub naruszane, rozwijamy tzw. schematy – głębokie przekonania na swój temat, na temat innych ludzi i świata, np. „Nie zasługuję na miłość”, „Ludzie i tak mnie opuszczą”, „Moje potrzeby się nie liczą”. Te schematy są bolesne, ale jeśli spojrzymy na dzieciństwo, zazwyczaj okazują się dość logiczną odpowiedzią na to, co się działo.

Ten tekst ma pomóc Ci:

• nazwać podstawowe potrzeby emocjonalne,
• zastanowić się, czego brakowało wtedy,
• zobaczyć, jak to wpływa na Ciebie dzisiaj,
• oraz pomyśleć, co możesz stopniowo dawać sobie teraz – jako dorosła osoba, która uczy się opiekować swoim Wrażliwym Dzieckiem.

Nie chodzi o szukanie winnych, tylko o lepsze zrozumienie siebie i o bardziej realistyczną nadzieję na zmianę.

Podstawowe potrzeby emocjonalne

Poniżej znajdziesz listę kluczowych potrzeb emocjonalnych (w oparciu o klasyczny model Jeffreya Younga oraz nowsze propozycje rozszerzeń).

1. Potrzeba bezpiecznej więzi

(poczucia bezpieczeństwa, miłości i akceptacji)

Każdy z nas potrzebuje kilku osób, które są emocjonalnie dostępne, względnie przewidywalne i zasadniczo „po naszej stronie”. Jako dzieci całkowicie zależymy od dorosłych w kwestii ukojenia, ochrony i poczucia, że jesteśmy ważni.

Gdy ta potrzeba nie jest zaspokojona:

• opiekunowie są emocjonalnie zdystansowani, przytłoczeni, depresyjni lub skupieni na sobie;
• dziecko często zostaje samo ze strachem, smutkiem lub zagubieniem;
• ukojenie jest niespójne: czasem czułe, czasem odrzucające lub wyśmiewające.

Jak może się to przejawiać w dorosłości:

• silny lęk przed opuszczeniem lub zastąpieniem;
• kurczowe trzymanie się relacji, które wcale nie są bezpieczne – „byle nie być samemu”;
• wycofywanie się z bliskości, bo „to i tak się skończy”.

Pytania pomocnicze – poziom podstawowy

• „Kto był przy mnie, gdy byłam/byłem przestraszona/y lub smutna/y?”

• „Czego nauczyłam/em się o bliskości z tamtych doświadczeń?”

Pytania pogłębione: dla Wrażliwego Dziecka

• „Kiedy jako dziecko najbardziej czułam/em, że jestem sama/sam z tym, co przeżywam? Co się wtedy wydarzyło?”

• „Jakiej jednej osoby najbardziej mi wtedy brakowało – kogo chciałam/em obok siebie, a kogo nie było albo był/a niedostępna/y?”

• „Jakie słowa, gesty czy spojrzenia najbardziej bolały mnie, gdy szukałam/em czyjejś bliskości?”

• „Co moje Wrażliwe Dziecko chciałoby dziś usłyszeć od kogoś, kto naprawdę jest po jego stronie?”

Pytania pogłębione: o tryby obronne

• „Co robię, kiedy dziś pojawia się lęk przed odrzuceniem – uciekam, atakuję, ‘przyklejam się’ do kogoś, wyłączam emocje?”

• „Jak działa mój Zdystansowany Obrońca, kiedy zbliża się ktoś, kto mógłby być dla mnie ważny (np. udaję, że mi nie zależy, zamieniam wszystko w żarty)?”

• „W jaki sposób mój Nadkompensator próbuje udowodnić, że nie potrzebuję nikogo – i jaki ma to koszt w dłuższej perspektywie?”

Pytania pogłębione: dla Zdrowego Dorosłego

• „Gdybym mogła/mógł na chwilę stanąć po stronie mojego wewnętrznego dziecka – jaką jedną, bardzo małą rzecz mogłabym/mógłbym dziś zrobić, żeby poczuło się mniej samotne?”

• „Kto w moim życiu choć trochę przypomina bezpieczną osobę z dziecięcych marzeń – choćby w 10% – i jaki mógłby być mały krok w stronę większej bliskości z tą osobą?”

• „Jakiej relacji nie chcę już więcej powtarzać, bo zbyt mocno przypomina mi dawne poczucie odrzucenia czy zaniedbania?”

2. Potrzeba swobody wyrażania emocji i potrzeb

(możliwość pokazywania uczuć i proszenia o wsparcie bez wstydu)

Dzieci potrzebują móc wyrażać smutek, złość, radość, strach oraz mówić o swoich potrzebach – i być przy tym traktowane poważnie.

Gdy ta potrzeba nie jest zaspokojona:

• pojawiają się komunikaty typu: „Przestań płakać”, „Przesadzasz”, „Nie wolno się złościć”;
• uczucia są karane, wyśmiewane lub ignorowane;
• dziecko uczy się ukrywać emocje albo staje się „tym silnym”.

Jak może się to przejawiać w dorosłości:

• trudność w zauważaniu i nazywaniu własnych uczuć;
• wstyd z powodu potrzeb, przepraszanie za to, że „robię problem”;
• wybuchy emocji po długim okresie tłumienia wszystkiego.

Pytanie pomocnicze – poziom podstawowy

• „Co się działo, kiedy jako dziecko pokazywałam/em złość, smutek albo strach?”

Pytania pogłębione: dla Wrażliwego Dziecka

• „Jaki był pierwszy moment, kiedy zapamiętałam/em, że moje uczucia są ‘za dużo’, ‘nie na miejscu’ albo ‘niewłaściwe’? Co się wtedy stało?”

• „Których emocji najbardziej bałam/em się pokazywać w domu: złości, smutku, strachu, radości? Od kogo szczególnie?”

• „Jakie zdanie o moich uczuciach najczęściej słyszałam/em (np. ‘nie przesadzaj’, ‘nie mazgaj się’) – i jak ono brzmi dziś w mojej głowie?”

• „Jeśli wyobrażę sobie siebie jako dziecko w chwili silnych emocji – czego wtedy najbardziej potrzebowałam/em od dorosłego?”

Pytania pogłębione: o tryby obronne

• „Co robię dzisiaj z trudnymi uczuciami: zamrażam je, racjonalizuję, obracam w żart, od razu działam impulsywnie?”

• „Jak wygląda mój wewnętrzny Karzący Rodzic, kiedy się zlęknę, zezłoszczę albo zapłaczę (np. ‘przestań, jesteś żałosna/ny’, ‘znowu robisz dramat’)?”

• „W jakich sytuacjach wybucham po długim tłumieniu – co zwykle jest wtedy ‘ostatnią kroplą’ i do jakich wcześniejszych doświadczeń to pasuje?”

Pytania pogłębione: dla Zdrowego Dorosłego

• „Jaką emocję chciałabym/chciałbym zacząć traktować w sobie poważniej – nawet jeśli inni ją kiedyś bagatelizowali?”

• „Jak mogę dziś bezpiecznie ‘przetestować’ proszenie o wsparcie – do kogo mogę się odezwać z czymś małym, nie czekając aż wszystko się nazbiera?”

• „Jak zdanie Zdrowego Dorosłego mogłoby brzmieć, gdy pojawiają się moje uczucia (np. ‘masz prawo tak czuć’, ‘to ma sens, że to cię boli’)?”

3. Potrzeba autonomii, kompetencji i stabilnego poczucia siebie

(możliwość próbowania, uczenia się i czucia: „to naprawdę ja”)

Dzieci potrzebują okazji, żeby próbować, popełniać błędy, uczyć się i stopniowo stawać się coraz bardziej samodzielne. Potrzebują też przestrzeni na rozwój własnych preferencji, opinii i tożsamości.

Gdy ta potrzeba nie jest zaspokojona:

• rodzice są nadopiekuńczy lub nadmiernie kontrolujący („Nie dasz sobie rady”, „Ja to zrobię za ciebie”);
• pojawia się stała krytyka lub porównywanie z innymi („Zobacz, jak inni potrafią”);
• decyzje są podejmowane za dziecko; jego zdanie jest pomijane.

Jak może się to przejawiać w dorosłości:

• chroniczne zwątpienie w siebie („Nie poradzę sobie sam/a”, „Inni wiedzą lepiej”);
• silna zależność od partnerów, przyjaciół, autorytetów;
• trudność w podejmowaniu decyzji, bo „nie ma prawdziwego mnie”.

Pytanie pomocnicze – poziom podstawowy

• „W jakich obszarach życia bardziej słucham cudzych głosów niż swojego?”

  Pytania dla Wrażliwego Dziecka

  • „Kiedy po raz pierwszy poczułam/em, że nie mogę ufać swoim decyzjom – bo i tak ktoś wie lepiej za mnie?”.
  • „W jakich sytuacjach byłam/em zawstydzana/y, gdy próbowałam/em czegoś nowego albo uczyłam/em się na błędach?”.
  • „Jakie moje zainteresowania, marzenia czy cechy były wtedy gaszone (‘to głupie’, ‘to nie dla ciebie’) i co się z nimi stało dziś?”.

  Pytania o tryby obronne

  • „Jak mój Podporządkowujący się tryb działa dziś w pracy, w relacji, z autorytetami – kiedy oddaję innym prawo do decydowania o tym, co dla mnie dobre?”.
  • „W jakich momentach uruchamia się perfekcjonistyczny Nadkompensator, który próbuje mi udowodnić, że ‘muszę być idealna/ny’, żeby zasłużyć na szacunek?”.
  • „Co robi mój Zdystansowany Obrońca, kiedy pojawia się lęk przed porażką (np. odkładanie wszystkiego, unikanie decyzji, ucieczka w rozproszenia)?”.

  Pytania dla Zdrowego Dorosłego

  • „W jakiej jednej małej sprawie mogłabym/mógłbym poćwiczyć decydowanie ‘po swojemu’ – nawet jeśli pojawi się lęk czy poczucie winy?”.
  • „Jakie dowody z ostatnich lat mówią o tym, że potrafię sobie z czymś poradzić – nawet jeśli wciąż w to nie wierzę?”.
  • „Gdybym miała/miał wesprzeć bliską osobę z podobnymi wątpliwościami – co bym jej powiedziała/powiedział o jej kompetencjach i prawie do własnej drogi?”.

4. Potrzeba spontaniczności i zabawy

(przestrzeń na radość, zabawę i kreatywność)

Dzieci potrzebują czasu i przyzwolenia na zabawę, wygłupy, eksplorowanie, tworzenie i odpoczynek – bez ciągłego nacisku na wynik czy ocenę.

Gdy ta potrzeba nie jest zaspokojona:

• rodzina skupia się wyłącznie na osiągnięciach, obowiązku lub „przetrwaniu”;
• zabawa jest traktowana jako „strata czasu” albo coś dziecinnego;
• dziecko bardzo wcześnie przejmuje role dorosłych (opiekuna, mediatora, „małego dorosłego”).

Jak może się to przejawiać w dorosłości:

• trudność w odpoczynku, poczucie winy, gdy nic „nie produkuję”;
• życie zdominowane przez pracę, zadania, perfekcjonizm;
• radość i zabawa wydają się obce albo „niebezpieczne”.

Pytanie pomocnicze – poziom podstawowy

• „W jakich obszarach życia bardziej słucham cudzych głosów niż swojego?”

Pytania pogłębione: dla Wrażliwego Dziecka

• „Kiedy po raz pierwszy poczułam/em, że nie mogę ufać swoim decyzjom – bo i tak ktoś wie lepiej za mnie?”

• „W jakich sytuacjach byłam/em zawstydzana/y, gdy próbowałam/em czegoś nowego albo uczyłam/em się na błędach?”

• „Jakie moje zainteresowania, marzenia czy cechy były wtedy gaszone (‘to głupie’, ‘to nie dla ciebie’) i co się z nimi stało dziś?”

Pytania pogłębione: o tryby obronne

• „Jak mój Podporządkowujący się tryb działa dziś w pracy, w relacji, z autorytetami – kiedy oddaję innym prawo do decydowania o tym, co dla mnie dobre?”

• „W jakich momentach uruchamia się perfekcjonistyczny Nadkompensator, który próbuje mi udowodnić, że ‘muszę być idealna/ny’, żeby zasłużyć na szacunek?”

• „Co robi mój Zdystansowany Obrońca, kiedy pojawia się lęk przed porażką (np. odkładanie wszystkiego, unikanie decyzji, ucieczka w rozproszenia)?”

Pytania pogłębione: dla Zdrowego Dorosłego

• „W jakiej jednej małej sprawie mogłabym/mógłbym poćwiczyć decydowanie ‘po swojemu’ – nawet jeśli pojawi się lęk czy poczucie winy?”

• „Jakie dowody z ostatnich lat mówią o tym, że potrafię sobie z czymś poradzić – nawet jeśli wciąż w to nie wierzę?”

• „Gdybym miała/miał wesprzeć bliską osobę z podobnymi wątpliwościami – co bym jej powiedziała/powiedział o jej kompetencjach i prawie do własnej drogi?”

5. Potrzeba realistycznych granic i samokontroli

(nauka granic, odpowiedzialności i liczenia się z innymi)

Dzieci potrzebują jasnych, spójnych granic – nie po to, by je łamać, ale by czuć się bezpiecznie i uczyć się funkcjonowania wśród ludzi.

Gdy ta potrzeba nie jest zaspokojona:

• prawie żadnych granic – dziecko „rządzi” albo jest wręcz rodzicem dla rodziców;
• albo przeciwnie: bardzo surowa, nieprzewidywalna dyscyplina bez wyjaśnień;
• potrzeby emocjonalne są ignorowane, liczy się tylko zachowanie.

Jak może się to przejawiać w dorosłości:

• problemy z samodyscypliną (pieniądze, substancje, impulsywne decyzje);
• albo sztywna samokontrola, ogromna surowość wobec siebie;
• trudności z szanowaniem własnych i cudzych granic.

Pytanie pomocnicze – poziom podstawowy

• „Jak wyglądały granice w moim domu – za mało, za dużo, zbyt surowe, zbyt luźne?”

Pytania dla Wrażliwego Dziecka

• „Jakie były zasady w moim domu: jasne i przewidywalne, czy zmieniające się, zależne od nastroju dorosłych?”.
• „W jakich sytuacjach czułam/em, że ponoszę konsekwencje większe niż ‘przewinienie’ – albo odwrotnie: że konsekwencji w ogóle nie ma?”.
• „Czy miałam/em poczucie, że ktoś pomaga mi rozumieć, dlaczego coś wolno albo nie wolno – czy raczej musiałam/em ‘domyślać się’ i dostosowywać?”.

Pytania o tryby obronne

• „Jak dziś obchodzę się z granicami: raczej je rozmywam, pozwalam innym na zbyt wiele, czy przeciwnie – jestem bardzo surowa/y wobec siebie i innych?”.
• „W jakich sytuacjach mój tryb Pobłażliwego Rodzica mówi: ‘to nic takiego’, nawet gdy coś mi szkodzi (np. wydatki, substancje, odkładanie na później)?”.
• „Kiedy Surowy Rodzic we mnie przekracza moje własne granice (np. przemęczanie, brak przerw, brak prawa do błędu)?”.

Pytania dla Zdrowego Dorosłego

• „Jakie dwie–trzy proste zasady chciałabym/chciałbym wprowadzić dla swojego dobra (np. sen, odpoczynek, limit pracy) – z życzliwością, a nie przemocą?”.
• „W jakim obszarze szczególnie potrzebuję nauczyć się mówić ‘nie’ – i jaki może być pierwszy, bardzo mały trening?”.

6. Potrzeba spójnego poczucia siebie

(poczucie, że jestem tym samym „mną” w różnych sytuacjach)

Nowsze ujęcia podkreślają też potrzebę spójności – doświadczenia siebie jako jednej osoby, a nie zestawu odłączonych ról czy kawałków.

Gdy ta potrzeba nie jest zaspokojona:

• dziecko musi być inną „wersją siebie” w różnych miejscach, żeby przetrwać (np. w domu wesołe i opiekuńcze, w szkole niewidoczne);
• uczucia, doświadczenia lub całe okresy życia są zaprzeczane lub minimalizowane („To się nie wydarzyło”, „Przesadzasz”);
• brakuje pomocy w nadaniu sensu trudnym czy traumatycznym zdarzeniom.

Jak może się to przejawiać w dorosłości:

• poczucie rozbicia, „jakbym była/był różnymi osobami w różnych sytuacjach”;
• kłopot z zaufaniem do własnej pamięci czy percepcji;
• silny wstyd dotyczący niektórych części siebie, które próbuje się ukrywać.

Pytanie pomocnicze – poziom podstawowy

• W jakich obszarach czuję się wewnętrznie podzielona/y albo jakbym nie mógł/mogła być tym samym ‘mną’?”
  

  Pytania dla Wrażliwego Dziecka

  • „W jakich miejscach (dom, szkoła, kościół, podwórko) musiałam/em być zupełnie inną osobą, żeby przetrwać lub być akceptowaną/ym?”.
  • „Które z moich doświadczeń były zaprzeczane, minimalizowane (‘to się nie wydarzyło’, ‘przesadzasz’) – i jak to wpływa na moje zaufanie do własnej pamięci?”.
  • „Jakie części mnie nauczyłam/em się chować, bo ich obecność była zbyt bolesna lub niebezpieczna?”.

  Pytania o tryby obronne

  • „Jakie ‘maski’ zakładam dziś w różnych sytuacjach (praca, relacje, social media) – i które z nich są najdalej od tego, kim czuję się w środku?”.
  • „Kiedy uruchamia się mój Zdystansowany Obrońca, który mówi: ‘to nie ma znaczenia’, gdy tak naprawdę jakaś część mnie bardzo cierpi?”.
  • „W jaki sposób próbuję sobie ‘posklejać’ to rozproszone doświadczenie siebie – i co w tym pomaga, a co jeszcze bardziej rozprasza?”.

  Pytania dla Zdrowego Dorosłego

  • „Jaką jedną część siebie chciałabym/chciałbym zaprosić dziś bliżej – nie od razu ją pokazywać wszystkim, ale przynajmniej przestać ją w sobie wycinać?”.
  • „Czy są osoby lub miejsca, przy których czuję się najbardziej ‘cała/y sobą’ – co takiego robią inaczej niż inni?”.
  • „Jak mogłaby wyglądać moja osobista historia, gdybym opowiedziała/opowiedział ją z perspektywy łączenia kawałków, a nie tylko wstydu czy porażek?”.

7. Potrzeba sprawiedliwości i traktowania fair

(bycie traktowanym z podstawowym szacunkiem i uczciwością)

Kolejną dodatkową potrzebą jest bycie traktowanym w sposób zasadniczo sprawiedliwy – bez stałego upokarzania, robienia z kogoś „kozła ofiarnego” czy spychania do gorszej pozycji.

Gdy ta potrzeba nie jest zaspokojona:

• jedno dziecko jest „czarną owcą”, obwinianą za rodzinne problemy;
• obowiązują podwójne standardy: surowe zasady dla dziecka, brak zasad dla dorosłych;
• upokorzenie, wyśmiewanie lub okrucieństwo są normalizowane jako „żarty” albo „wychowanie”.

Jak może się to przejawiać w dorosłości:

• silna wrażliwość na niesprawiedliwość, łatwe poczucie bycia wykorzystywanym;
• trudność w upominaniu się o siebie, gdy coś jest nie fair;
• powtarzanie relacji, w których zgadzasz się na słabe traktowanie, bo „tak już jest”.

Pytanie pomocnicze – poziom podstawowy

W jakich obszarach czuję się wewnętrznie podzielona/y albo jakbym nie mógł/mogła być tym samym ‘mną’?”

Pytania dla Wrażliwego Dziecka

• „W jakich sytuacjach miałam/em poczucie, że jestem traktowana/y gorzej niż inni – jako ‘czarna owca’, kozioł ofiarny, ta osoba, na którą zrzuca się winę?”.

• „Jak wyglądały podwójne standardy w moim domu (np. surowe zasady dla mnie, brak zasad dla dorosłych)?”.

• „Jak reagowali dorośli, gdy ktoś mnie upokarzał, wyśmiewał – stawali po mojej stronie, czy bagatelizowali to jako ‘żarty’ lub ‘wychowanie’?”.

Pytania o tryby obronne

• „Co dzieje się we mnie dziś, gdy ktoś przekracza moje granice albo traktuje mnie niesprawiedliwie: zamieram, wybucham, obwiniam siebie, udaję, że nic się nie stało?”.

• „Jak mocno działa we mnie tryb Podporządkowującego się Dziecka, który mówi: ‘tak już jest’, ‘lepiej nic nie mów, będzie gorzej’?”.

• „W jakich relacjach sam/a ustawiam się na pozycji tej osoby, która ma brać na siebie więcej niż inni – skąd znam ten scenariusz?”.

Pytania dla Zdrowego Dorosłego

• „W jakiej jednej, konkretnej sytuacji z ostatniego czasu chciałabym/chciałbym zareagować inaczej – bardziej w obronie siebie, choćby bardzo spokojnie?”.

• „Jakie zdanie mogłoby mi towarzyszyć, gdy widzę niesprawiedliwość (‘to nie jest w porządku wobec mnie’, ‘moje granice też są ważne’)?”.

• „Czego potrzebuję, aby częściej wybierać relacje, w których jestem traktowana/y z elementarnym szacunkiem – jakie kryteria ‘fair’ chciałabym/chciałbym przyjąć dla siebie?”.

Moje podstawowe potrzeby emocjonalne

Możesz tę tabelę wydrukować i wypełnić ręcznie, dopisując własne przykłady. Nie musisz wypełniać jej „idealnie” – potraktuj ją jako narzędzie do refleksji, nie test.Możesz zacząć od jednej – dwóch potrzeb, które najbardziej z Tobą rezonują, zamiast próbować wypełniać wszystko naraz.

Gdzie tu miejsce na terapię schematów?

Terapia schematów nie próbuje „wymazać” Twojej przeszłości. Jej celem jest raczej:

• nazwanie schematów, które rozwinęły się na bazie niezaspokojonych potrzeb (np. Porzucenie, Wadliwość/Wstyd, Porażka, Podporządkowanie);
• połączenie ich z konkretnymi doświadczeniami z dzieciństwa i dorastania;
• praca z trybami – częściami Ciebie, takimi jak Wrażliwe Dziecko, Złoszczące się Dziecko, Zdystansowany Obrońca, Karzący Rodzic i Zdrowy Dorosły;
• wzmacnianie Zdrowego Dorosłego, żeby krok po kroku mógł realnie lepiej zaspokajać Twoje potrzeby tu i teraz.

W praktyce oznacza to między innymi:

• uczenie się rozpoznawania, kiedy uruchamia się Wrażliwe Dziecko („To za dużo, nie dam rady”) i kiedy włącza się stary, automatyczny tryb radzenia;
• ćwiczenie innego sposobu reagowania – bardziej wspierającego i realistycznego – zamiast dawnej samokrytyki czy unikania;
• budowanie relacji (z terapeutą i poza terapią), w których Twoje potrzeby są traktowane poważnie, a nie bagatelizowane;
• stopniowe testowanie nowych zachowań: proszenie o wsparcie, stawianie granic, podejmowanie decyzji zgodnych z tym, kim naprawdę jesteś.

To nie jest szybki proces ani „pozytywne myślenie”. To systematyczna praca nad tym, żeby dzisiejszy dorosły Ty mógł dawać sobie to, czego kiedyś nie otrzymało dziecko – w realistyczny sposób, w oparciu o konkretne umiejętności i nowe doświadczenia.

Podsumowanie

To, że dzisiaj zmagasz się z lękiem, wstydem, trudnościami w relacjach czy zaufaniu do siebie, nie oznacza, że „coś jest z Tobą nie tak”. Bardzo często są to  skutki sytuacji, w których Twoje podstawowe potrzeby emocjonalne nie były wystarczająco zauważane i zaspokajane.

Terapia schematów zakłada, że nie cofniesz czasu, ale możesz:

• lepiej zrozumieć swoje schematy i tryby,
• nauczyć się rozpoznawać, kiedy włącza się stary, bolesny wzorzec,
• krok po kroku budować nowy sposób traktowania siebie – taki, który bardziej uwzględnia Twoje potrzeby zamiast je automatycznie ignorować.

Zmiana nie polega na tym, żeby „przestać czuć”, lecz na tym, żeby inaczej obchodzić się z tym, co czujesz. Ten proces jest stopniowy, ale możliwy – i nie musisz przechodzić przez niego sama/sam.

Bibliografia:

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press.

Arntz, A., & Jacob, G. (2013). Schema Therapy in Practice: An Introductory Guide to the Schema Mode Approach. Chichester: Wiley-Blackwell.

Arntz, A., van Genderen, H., i in. (2024). A Model of Core Emotional Needs and Toxic Experiences.

Rafaeli, E., Bernstein, D. P., & Young, J. E. (2011). Schema Therapy: Distinctive Features. London: Routledge.

van Vreeswijk, M. F., Broersen, J., & Nadort, M. (Eds.). (2012). The Wiley-Blackwell Handbook of Schema Therapy: Theory, Research, and Practice. Chichester: Wiley-Blackwell.

de Graaf, P. i in. A New Look at Core Emotional Needs. Dutch Institute for Schema Therapy.