Kryzys egzystencjalny to okres intensywnego kwestionowania swoich założeń, niepokoju o sens i cel swojego życia. Tego rodzaju doświadczenie jest normalna częścią naszej egzystencji, ale może być szczególnie trudne, gdy jest długotrwałe lub intensywne. Ludzie często czują się przytłoczeni poczuciem samotności, strachu i niepewności, gdy zmagają się z pytaniami, dotyczącymi ich tożsamości, wartości i przekonań. Zastanawiają się nad tym, do czego dążą i co pozostanie po nich po ich odejściu. Myślą również nad tym, czy podjęli dobre decyzje w życiu zawodowym i prywatnym.
W takich chwilach człowiek może czuć stres, strach i borykać się z gorszym nastrojem. Czy jednak zawsze w trakcie przechodzenia przez tego typu trudności można już mówić o doświadczeniu kryzysu? Czym właściwie charakteryzuje się kryzysy egzystencjonalny? Gdzie szukać pomocy, gdy odkryjesz, że przeżywasz taki etap w życiu?
Charakterystyka kryzysu egzystencjalnego – ból psychologiczny
W przypadku kryzysu egzystencjonalnego możesz zadawać sobie pytanie o to, jaka jest jego definicja. Jest to część próby zrozumienia, czym tak naprawdę to zjawisko jest i jak je rozpoznać. Definicja kryzysu egzystencjalnego zazwyczaj mówi o tym, że jest to moment, w którym człowiek zaczyna odczuwać tak zwany ból egzystencjalny, łączący się także z odczuwaną pustką. Związane jest to często z wejściem w tak zwany wiek średni, ale może mieć również inne źródła. W takiej chwili człowiek zaczyna rozmyślać nad własną śmiertelnością, swoim miejscem w świecie i w społeczeństwie. Wiele ludzi ma poczucie, że w są w punkcie, w którym przeżyli już większość danego im na tym świecie czasu. Świadomość własnej śmiertelności jest czymś, co na co dzień większość osób stara się raczej od siebie odsuwać i nie skupiać się na tej kwestii. Jednak upływający czas, zmiany, jakie każdy dostrzeże pewnego dnia w swoim otoczeniu, wyglądzie, zdrowiu – wszystko to przypomina o tym, że mimo niechęci do zastanawiania się nad tym, czas wciąż bezlitośnie płynie. W takiej chwili możesz czuć się przytłoczona codziennością i otaczającym Cię światem oraz odczuwać dolegliwości związane z obniżonym nastrojem. Wiele osób z pewnością powie Ci, że każdy ma gorsze dni czy chwile. Jeśli jednak zły humor i kiepskie samopoczucie nie odstępują Cię już od jakiegoś czasu, to powinnaś zacząć brać pod uwagę, że przechodzisz przez kryzys egzystencjalny.
Kryzys
Gdy przeżywasz kryzys egzystencjalny, to możesz zacząć sobie zadawać wiele poważnych pytań, takich jak na przykład:
- Kim jestem?
- Dokąd zmierzam?
- Jaki jest mój cel w życiu?
- Co jest dla mnie ważne?
- Jak widzę siebie za 5 lat?
- Co tak właściwie osiągnęłam?
Często trudno jest znaleźć odpowiedzi na te pytania, wówczas zaczynamy czuć się zagubione, jakby coś wymykało nam się z rąk i było poza naszą kontrolą. W ten sposób szybko można zacząć odczuwać także pustkę, poczucie zagubienia i bezradności.
Utracenie celu, perspektyw, poczucia sensu, niezrozumienie bliskich – wszystko to razem składa się na przeżycie związane z kryzysem egzystencjalnym. To także moment, w którym niektórzy zaczynają kwestionować wyznawane wartości, do tej pory prowadzące ich przez życie. Zdarza się, że ich światopogląd ulega przewartościowaniu i dana osoba zaczyna się zmieniać. Jej zachowanie nie przypomina tego, do którego przywykło jej najbliższe otoczenie. Osoby przechodzące przez kryzys mogą porzucić swoją religię, zmienić pracę, przeprowadzić się lub nawet odciąć się od swoich bliskich.
Przyczyny kryzysu egzystencjalnego
W przypadku odczuwania bólu egzystencjalnego należy pamiętać, że może on spotkać każdego człowieka, bez względu na jego płeć, wiek czy też sytuację materialną. Wszyscy są na niego narażeni, nawet osoby zamożne i – zdawałoby się – osiągające w życiu liczne sukcesy, ustatkowane i otoczone przez bliskich ludzi.
Opisywany kryzys egzystencjalny ma często jednak swoje źródło w nadejściu tak zwanego wieku średniego tzw. kryzys wieku średniego. Dzieje się to zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Przyjmuje się, że osoby cierpiące z jego powodu mają około czterdziestu, pięćdziesięciu lat. Ma to poniekąd związek z faktem, że często w tym wieku ludzie orientują się, jak wiele czasu już upłynęło i zaczynają wówczas rozważać decyzje, które zaprowadziły ich do miejsca, w którym są aktualnie. Zdarza się, że żałują swoich życiowych wyborów lub odczuwają rozczarowanie tym, co przyniósł im los. Przemijanie oraz jego świadomość często są zapalnikiem kryzysu, ponieważ człowiek zaczyna zdawać sobie sprawę, że jego istnienie jest ulotne, a życie pewnego dnia po prostu się zakończy. Przyczyny kryzysu egzystencjalnego są więc różnorodne.
Kryzys egzystencjalny bywa też reakcją na przebytą w życiu traumę. Ogrom cierpienia, jaki spotyka czasami daną osobę, sprawia, że zaczyna ona sobie zadawać pytania o sens życia tzw. pytania egzystencjalne. Trudno czasem przyjąć, że niektóre nieszczęścia i ból, jakie przytrafiają się człowiekowi w jego życiu, są zwyczajnie przypadkowe i nie mają nic wspólnego z naszymi działaniami.
Koncepcja nieuniknionego, niezawinionego cierpienia jest jednak bardzo trudna do zaakceptowania i niektórzy zaczynają się zastanawiać i roztrząsać, czy można go było uniknąć i jaki sens miały przeżyte doświadczenia. Kiedy nie mogą znaleźć odpowiedzi na swoje pytania, wówczas odczuwają ból egzystencjalny i przechodzą przez kryzys. Prowadzą do tego zwłaszcza tak zwane sytuacje graniczne, czyli wydarzenia, które na zawsze potrafią zmienić życie człowieka. Jest to na przykład niespodziewana śmierć bliskiej osoby, udział w wypadku, nagła zmiana sytuacji życiowej np. emigracja.
Zagrożenie kryzysem kryje się też w codzienności i w zwykłych sytuacjach, jakich w swoim życiu doświadcza praktycznie każdy. Czasami dopada on matki, których dzieci opuściły już dom rodzinny. Jeżeli poświęcisz swojemu potomstwu wiele czasu i zaangażowania, to po osiągnięciu przez nie dorosłości, kiedy syn czy córka nie potrzebują już Twojej opieki, możesz zacząć odczuwać pustkę oraz bezlitosne efekty mijającego czasu. Zmiana roli społecznej często doprowadza do znacznie obniżonego nastroju, poczucia, że Twoje życie mija, a Ty nie wiesz, co dalej ze sobą zrobić. Pytasz wtedy sama siebie, czy Twoje dotychczasowe decyzje w ogóle miały sens?
Rutyna, brak odmiany, prowadzenie monotonnego trybu życia – to także czynniki, które często prowadzą człowieka do pytań o zasadność całej jego rzeczywistości. Prowokują nas do zastanowienia się, czy na pewno podjęte w życiu wybory okazały się właściwe i korzystne.
Kolejną sytuacją, która może się okazać początkiem kryzysu, jest na przykład rozwód. Rozstanie z wieloletnim partnerem, całkowity rozpad rutyny i znanego życia, czy nawet zmiana miejsca zamieszkania – wszystko to może pchnąć człowieka do rozważania swojego życia i do próby zrozumienia, w jaki sposób znalazł się w tym miejscu.
Kryzys egzystencjalny – objawy
Kryzys egzystencjalny może mieć wiele twarzy i u każdego może on objawiać się na inny sposób. Najczęściej pojawia się on wraz z takimi objawami jak poczucie pustki, obniżony nastrój, powracające lęki, stres czy też nawet rozpacz oraz spowodować głębokie cierpienie i ból. Wiele osób doświadcza także poczucia samotności, mając wrażenie, że nikt nie rozumie przez, jaki trudny proces przechodzimy. Przeżywane symptomy i cierpienie psychiczne z czasem mogą doprowadzić także do objawów fizycznych. Zwłaszcza niebezpieczny jest przewlekły stres, który powoduje wiele objawów psychosomatycznych. Mogą nimi być na przykład bóle różnego rodzaju, takie jak: migrena, spadek odporności, brak energii.
Kryzys wieku średniego a kryzys egzystencjonalny
Kryzys wieku średniego i kryzys egzystencjalny są ze sobą ściśle powiązane. Kryzys wieku średniego często prowadzi do kryzysu egzystencjalnego lub może być jego szczególnym przypadkiem. Oba rodzaje kryzysów mogą występować jednocześnie, zwłaszcza w okresie wieku średniego. Warto zauważyć, że zarówno kryzys wieku średniego, jak i kryzys egzystencjalny mogą być okazją do rozwoju osobistego i przewartościowania życia. Choć mogą być trudne, często prowadzą do głębszego zrozumienia siebie i swojego miejsca w świecie.
Charakterystyka kryzysu wieku średniego:
- Jest jednym z kryzysów rozwojowych, pojawiającym się zazwyczaj między 40 a 60 rokiem życia.
- Charakteryzuje się refleksją nad dotychczasowym życiem i osiągnięciami.
- Wiąże się ze świadomością upływu czasu i osiągnięcia „półmetka” życia.
- Może prowadzić do stagnacji, smutku i poczucia braku sensu, co w skrajnych przypadkach może grozić depresją.
Kryzys egzystencjalny a depresja
Po zapoznaniu się z objawami bólu i kryzysu możesz się zastanowić, czy kryzys egzystencjalny jest tożsamy z depresją? Mimo iż łączy je wiele symptomów, to nie są one jednolite. Niektórzy posługują się nawet terminem depresji egzystencjalnej, co jest określeniem na stan, w którym człowiek traci poczucie celu czy kwestionować sens swojego istnienia. Warto jednak pamiętać, że depresja to choroba – bezpośrednio wpływająca na zdrowie psychiczne; natomiast kryzys bywa interpretowany jako trudny etap w życiu, którego następstwem jest odczuwanie dolegliwości, takich jak stres czy niepokój. Przyczyny zarówno kryzysu egzystencjalnego, jak i depresji mogą się różnić w zależności od osoby, ale niektóre wspólne czynniki obejmują: stres, trudne wydarzenia lub zmiany życiowe, problemy w związkach, problemy finansowe lub inne czynniki zewnętrzne.
Depresja i odczuwane w związku z nią dolegliwości stają się czasami źródłem kryzysu egzystencjalnego. Niemożność poradzenia sobie z chorobą prowadzi do poważnego cierpienia, a co za tym idzie także właśnie do kryzysu i do rozpaczliwego roztrząsania swojego życia. Pacjenci bardzo pragną dowiedzieć się, co doprowadziło do tego, że czują się w ten sposób i muszą mierzyć z tak ciężkimi dolegliwościami.
Pogłębiający się ból, wewnętrzny niepokój, samotność, obniżony nastrój prowadzą też w drugą stronę – osoba przeżywająca kryzys zaczynają chorować na depresję, co znacząco utrudnia jej powrót do normalnego funkcjonowania.
Jak sobie radzić z kryzysem egzystencjonalnym?
Wiele osób zastanawia się, jak pokonać kryzys egzystencjalny, skoro wiąże się on z takimi trudnymi kwestiami i bolesnym doświadczeniem? Przede wszystkim pamiętaj o tym, że nie jesteś sama ze swoimi lękami i są one doświadczeniem uniwersalnym dla wielu osób. Kryzys egzystencjalny wiąże się też często z odczuwanym fizycznymi i psychicznymi dolegliwościami, z którymi można walczyć i im przeciwdziałać.
Gdy zmagasz się z takimi objawami jak obniżony nastrój, poczucie niepokoju, silny stres czy obniżona energia, to warto poprosić o pomoc specjalistę, takiego jak psycholog czy psychoterapeuta. Podczas terapii – psychoterapia online możesz zwierzyć się z dręczących Cię myśli oraz ze spraw, które Cię niepokoją. Wspólnie z terapeutą dotrzesz do ich źródła i zrozumiesz, czemu wzbudzają one w Tobie lęk. Jeśli kryzys egzystencjalny jest wynikiem traumatycznej sytuacji granicznej, to przestrzeń terapeutyczna jest najlepszym miejscem, aby sobie z nią poradzić i wspólnie ze specjalistą ją przepracować.
Pamiętaj, że w tak trudnej chwili istotne jest zadbanie o swoje dobre samopoczucie, zarówno psychiczne, jak fizyczne. Zatroszcz się o siebie w tym ciężkim okresie. Jeśli masz taką możliwość, to odpocznij i poproś swoich bliskich o pomoc w codziennych obowiązkach. Ważne jest, by inni wiedzieli jak się czujesz i byś miała wokół siebie osoby, na których możesz polegać w każdej sytuacji.
Spróbuj też skoncentrować się na małych rzeczach, które przyniosą Ci radość. Może będzie to nowe hobby lub warsztaty, a zupełnie inne otoczenie sprawi, że poczujesz się lepiej? Nie zamykaj się na żadne rozwiązania, które mogą sprawić, że ponownie odnajdziesz sens w swoim życiu. Spróbuj odzyskać stabilizację i kontrolę nad rzeczami, które pojawiają się w Twojej codzienności.
Czasami powrót do zdrowia i przezwyciężenie kryzysu egzystencjalnego to kwestia uporządkowania swoich priorytetów. Nie obawiaj się zmian. Jeżeli masz na głowie za dużo obowiązków, to zrezygnuj z części z nich. Jeśli czujesz, że jakaś znajomość już Ci nie służy – nie wahaj się przed poważną rozmową z bliskimi. Jeśli przytłacza Cię z kolei nadmiar wolnego czasu, to zapełnij go nowymi zajęciami. Poszukaj też w swojej okolicy grup wsparcia, by skorzystać z doświadczenia i pomocy innych ludzi, którzy przechodzą przez to samo, co Ty.
Kryzysy egzystencjalne mogą być trudnym i przytłaczającym doświadczeniem, ale mogą też mieć pozytywne skutki. Kryzys egzystencjalny jest okazją do refleksji nad naszym życiem i dokonania znaczących zmian, które poprawią nasze samopoczucie. Ta refleksja może pomóc nam lepiej zrozumieć siebie, nasze cele w życiu i wartości, według których chcemy żyć. Może również dostarczyć nam motywacji do podjęcia swoich działań, wprowadzenia zmian i pozwoli pójść naprzód. Stawiając czoła naszym lękom i akceptując niepewność, możemy nauczyć się lepiej radzić sobie z wyzwaniami życiowymi i znaleźć sposoby na bardziej satysfakcjonujące życie.
Czy jesteśmy odpowiedzialni za proces zdrowienia osoby bliskiej przeżywającej kryzys egzystencjalny?
Warto uświadomić sobie, że nie ponosisz odpowiedzialności za to, jak bliska Ci osoba radzi sobie z własnym kryzysem egzystencjalnym. Twoja rola polega przede wszystkim na okazaniu wsparcia, empatii i dostępności wtedy, gdy tego potrzebuje – nie zaś na rozwiązywaniu za nią problemów czy na braniu na siebie całego ciężaru jej sytuacji. Każdy z nas musi samodzielnie przejść proces poszukiwania sensu i odnalezienia równowagi wewnętrznej, choć bliscy oczywiście odgrywają tutaj ważną, wspierającą funkcję.
To naturalne, że możesz chcieć pomóc komuś wyjść z trudnego momentu w życiu, ale nie możesz przejąć kontroli nad tym procesem. Zachęcaj do szukania specjalistycznej pomocy, słuchaj bez oceniania, bądź obok – lecz daj tej osobie przestrzeń do samodzielnej pracy nad sobą i swoimi emocjami. Wspieranie kogoś nie oznacza brania na siebie jego odpowiedzialności za zdrowienie; stanowi natomiast cenny fundament, dzięki któremu druga osoba może poczuć się bezpieczniej na swojej drodze powrotu do harmonii.
Jak dbać o własne zdrowie psychiczne, wspierając osobę w kryzysie?
Wspieranie kogoś, kto przeżywa trudny okres, to niezwykle ważne i odpowiedzialne zadanie, ale warto pamiętać także o własnych potrzebach. Odpowiednie granice są tu kluczowe – nie możesz skutecznie pomagać innym, jeśli sam czujesz się przeciążony lub zaniedbany.
Zachowaj równowagę między udzielaniem pomocy a troską o siebie:
- Regularnie sprawdzaj, jak się czujesz – jeśli zauważasz u siebie objawy przemęczenia, przytłoczenia czy spadku nastroju, daj sobie prawo do odpoczynku.
- Nie bój się mówić „nie”, jeśli czujesz, że nie dasz rady udźwignąć kolejnych obowiązków czy rozmów na trudne tematy.
- Znajdź chwilę na relaks i aktywności, które sprawiają Ci radość, nawet jeśli to tylko spacer czy ulubiona książka.
- Korzystaj ze wsparcia bliskich – rozmowa z przyjacielem czy członkiem rodziny pozwoli Ci spojrzeć na sytuację z dystansem.
Empatia dla innych to ważna umiejętność, ale nie zapominaj o empatii dla samego siebie. Pozwól sobie na chwile słabości, zwolnij tempo, a w razie potrzeby skonsultuj się z psychologiem – nawet osoby wspierające innych mogą potrzebować wytchnienia i własnej przestrzeni do zadbania o równowagę psychiczną.
Jak wspierać bliską osobę w decyzji o szukaniu profesjonalnej pomocy?
Ważne jest, by otoczyć bliską osobę zrozumieniem i empatią, gdy zmaga się z kryzysem egzystencjalnym. Rozmowę zacznij spokojnie, bez oceniania czy naciskania – wykaż zainteresowanie jej samopoczuciem i wysłuchaj, co ma do powiedzenia. Możesz delikatnie zasugerować, że rozmowa z psychoterapeutą czy psychologiem nie jest oznaką słabości, lecz wyrazem troski o siebie i odwagi w mierzeniu się z trudnościami.
Wspólnie rozważcie różne możliwości pomocy. Zachęć bliską osobę, by poszukała specjalisty, z którym poczuje się komfortowo. Pomocne może być:
- Wspieranie w wyborze terapeuty, chociażby poprzez wspólne szukanie informacji o dostępnych formach wsparcia psychologicznego (np. Placówki NFZ, prywatni terapeuci, bezpłatne konsultacje telefoniczne).
- Oferowanie praktycznej pomocy – np. W umówieniu wizyty, towarzyszeniu podczas pierwszego spotkania lub organizowaniu transportu.
- Przypominanie, że korzystanie z terapii czy porady specjalisty to krok, który wiele osób podejmuje na różnych etapach życia, i że nie ma w tym nic wstydliwego.
Pamiętaj, że Twoje wsparcie i zrozumienie mogą okazać się nieocenione w tym procesie. Bądź cierpliwa i daj bliskiej osobie przestrzeń do podjęcia własnej decyzji – czasem już sama świadomość, że ktoś jest po jej stronie, działa kojąco i motywująco.
Dlaczego warto okazać cierpliwość i wyrozumiałość osobie w kryzysie egzystencjalnym?
Kiedy ktoś z naszego otoczenia przechodzi przez kryzys egzystencjalny, łatwo jest oczekiwać szybkich zmian lub „powrotu do normalności”. Tymczasem takie doświadczenie to nie jest sprint, a raczej długi, czasem wyboisty marsz. Każdy człowiek radzi sobie ze swoimi trudnościami w innym tempie i na własny sposób. Jedni potrzebują więcej rozmów, inni milczenia; jedni szukają wsparcia w grupach, inni wolą samotnie porządkować własne myśli.
Cierpliwość i wyrozumiałość są w takim procesie kluczowe z kilku powodów:
- Pozwalają bliskiej osobie poczuć się akceptowaną bez presji natychmiastowej poprawy nastroju.
- Dają przestrzeń do wypracowania indywidualnych sposobów radzenia sobie z emocjami i zmianami.
- Pokazują, że nie jest się ocenianym, co często łagodzi poczucie izolacji czy wstydu związane z kryzysem.
Zamiast narzucać rozwiązania czy przyspieszać proces, warto po prostu być obok — zapewniając o swojej obecności, możliwości rozmowy albo wspólnego milczenia. Taka postawa buduje poczucie bezpieczeństwa i wspiera powolne, ale trwałe odzyskiwanie równowagi.